سرگذشت درخت کریسمس از دوران کهن تا دنیای امروز

درخت کاج ریشه در الهیات کتاب‌مقدسی ندارد؛ بلکه یک «ظرف» فرهنگی از سنت‌های کهن پاگانی و رومی بود که کلیسا آن را با «محتوای» مسیحی پر کرد تا پیام انجیل را به زبانی بصری منتقل کند.

کد خبر: ۱۸۸۰۴

چهارشنبه ۰۳ دی ۱۴۰۴ / 03 October 1404

پایگاه خبری تحلیلی فرقه نیوز: درخت کریسمس نمونه‌ای بارز از «مسیحی‌سازی» (Christianization) یک سنت باستانی است که در طول قرون متمادی از یک نماد پاگانی به یک ابزار آموزشی مذهبی و سپس به یک آیکون فرهنگی سکولار تبدیل شده است.

۱. خاستگاه باستانی و ریشه‌های غیرمسیحی

استفاده از درختان همیشه سبز ریشه در الهیات مسیحی یا متن کتاب‌مقدس ندارد:

سنت‌های پیشامسیحی: استفاده از درخت صنوبر یا همیشه سبز به عنوان نماد زندگی غایی و ازلی در میان مصریان، چینی‌ها و عبرانیان باستان رواج داشته است. همچنین مشرکان و بت‌پرستان اروپایی به تقدیس درختان می‌پرداختند و برای گریزاندن دیوان و نیروهای شریر، شاخه‌های سبز را در خانه‌ها یا طویله‌ها قرار می‌دادند.

تأثیر رومی و میترائیسم: در روم باستان، در جشن‌های سال نو، خانه‌ها با درختان سبز و چراغ‌ها تزیین می‌شد. برخی منابع نیز ریشه این درخت تزیین‌شده را در سنن باستانی آئین مهر (میترائیسم) و فرهنگ‌های اروپای شمالی می‌دانند.

۲. ورود به فرهنگ مسیحی و معناسازی الهیاتی

کلیسای مسیحی برای جایگزین کردن جشن‌های پاگانی، به تدریج این نمادها را پذیرفت و برای آن‌ها محتوای الهیاتی تعریف کرد. درخت‌های امروزی کریسمس ریشه در غرب آلمان دارند و از نمایش‌های محبوب قرون وسطی درباره آدم و حوا اقتباس شده‌اند. در قرن شانزدهم میلادی، سنت «درخت بهشتی» با «هرم‌های کریسمس» (ساختارهای چوبی هرمی‌شکل که با شمع، ستاره و شاخه‌های سبز آراسته می‌شدند) تلفیق شد. این ترکیب در نهایت منجر به پیدایش درخت کریسمس فعلی شد که امروزه می‌شناسیم

درخت بهشتی (Paradise Tree): ریشه مستقیم درخت کریسمس مدرن به «نمایش‌های مذهبی» (Mystery plays) در قرون وسطی بازمی‌گردد. در ۲۴ دسامبر (روز جشن دینی آدم و حوا)، درختی صنوبر را به عنوان مظهر باغ عدن روی صحنه می‌بردند و آن را با سیب (نماد گناه اولیه) تزیین می‌کردند.

تغییر نماد از سقوط به نجات: با گذشت زمان، مسیحیان این «درخت بهشتی» را به خانه‌ها بردند و معنای آن را از نماد سقوط انسان به «درخت زندگی» تغییر دادند که نشان‌دهنده بازگشت حیات ابدی توسط عیسی مسیح است.

تفسیر الهیاتی اجزاء:

رنگ سبز: نماد حیات جاودانی که مسیح به بشریت بخشید .

شمع‌ها و نورها: نماد عیسی به عنوان «نور نهایی جهان» که در تاریکی می‌درخشد .

رنگ قرمز تزیینات: یادآور خون مسیح که برای بازخرید گناهان ریخته شد .

نان مقدس (ویفر): در برخی سنت‌ها درخت را با ویفر تزیین می‌کردند که سمبل قربانی شدن مسیح در مراسم عشاء ربانی بود .

۳. دوران مدرن: غلبه جنبه سکولار و مصرف‌گرایی

امروزه درخت کریسمس، به‌ویژه در جوامع غربی، تا حد زیادی از معنای اصلی الهیاتی خود تهی شده است:

تعطیلات خانوادگی سکولار: از اوایل قرن بیستم، کریسمس به یک تعطیلات خانوادگی سکولار تبدیل شده که توسط مسیحیان و غیرمسیحیان جشن گرفته می‌شود. در این قالب، درخت صرفاً یک ابزار تزیینی و مکانی برای قرار دادن هدایاست و استفاده از آن عمدتاً سکولار است.

تجاری‌سازی و ترویج مصرف‌گرایی: منابع خاطرنشان می‌کنند که تجاری‌شدن کریسمس باعث شده است که حتی برای مسیحیان نیز معنای مذهبی جشن تحت‌الشعاع قرار بگیرد. امروزه کریسمس بیش از آنکه یک رویداد دینی باشد، یک فصل اقتصادی و تجاری برای جذب منافع مادی و فروش کالا است .

درخت به عنوان «اثر فرهنگی غرب»: در جوامع غیرمسیحی درخت کریسمس لزوماً بار مذهبی ندارد و به عنوان یک «اثر فرهنگی وارداتی از غرب» پذیرفته شده است. در این کشورها، جنبه‌های مادی مانند تزیین درخت و… رواج دارد و ریشه‌های الهیاتی آن نادیده گرفته می‌شود .

بنابراین درخت کاج ریشه در الهیات کتاب‌مقدسی ندارد؛ بلکه یک «ظرف» فرهنگی از سنت‌های کهن پاگانی و رومی بود که کلیسا آن را با «محتوای» مسیحی پر کرد تا پیام انجیل را به زبانی بصری منتقل کند. اما در عصر حاضر، تحت تأثیر مدرنیته و صنعت تجارت، این ظرف بار دیگر از محتوای مذهبی تخلیه شده و به نمادی فرهنگی از سبک زندگی سکولار غربی و تب مادی‌گرایی تبدیل شده است.