شما که عرب نمیپرستیدید، چرا با هالووین، بتپرست شدید؟
پایگاه خبری تحلیلی فرقه نیوز: این روزها فضای مجازی و برخی مجموعههای گردشگری پر شده از تبلیغات «جشن ترس»، «تورهای کویرگردی هالووین» و بستههای تجاریِ پذیرایی هالووینی. پدیدهای که در نگاه اول برای خیلی از جوانها یک تفریح هیجانانگیز به نظر میرسد، اما بررسیهای عمیقتر نشان میدهد ابعاد اجتماعی، هویتی و فرهنگی پیچیدهتری پشت آن نهفته است.
برای بررسی ابعاد پنهان این موج نوظهور، سراغ حجتالاسلام مهدی قیاسی کارگر مقدم، مدرس و پژوهشگر نقد معنویتهای نوپدید و قائممقام مؤسسه فرِق و ادیان «حقپژوهی» رفتیم تا زوایای مغفول این جریان را بررسی کنیم.
این روزها کافی است چرخی در اینستاگرام بزنیم یا آگهی تورهای مسافرتی را ببینیم؛ از تورهای کویر مصر گرفته تا برنامههای کمپینگ در شمال و حتی فروشگاههای فینگرفود، همه دارند برای هالووین تبلیغ میکنند. چرا هالووین که هیچ ریشه بومی در کشور ما ندارد، یکباره تا این حد پررنگ شده؟
برای درک این پدیده نباید فقط ظواهر جذاب و کدوهای نارنجیرنگ یا گریمهای ترسناک را دید. این اتفاق، یعنی وارد کردن یک بسته کامل سبک زندگی تحت پوشش هیجان و سرگرمی. امروز میبینیم تورهای گردشگری از مبدأ مشهد یا تهران، برنامههایی با قیمتهای چندمیلیونی و حتی شرایط اقساطی به اسم «جشن ترس در کویر» یا کمپینگهای چندروزه راه میاندازند. خدماتشان هم مشخص است؛ از گریم هالووین و دیجی گرفته تا قلیانبار و تمهای خاص. از طرف دیگر، کسبوکارهای غذایی هم سینیهای اختصاصی پاپسیکل و کاپکیک با طرحهای کدو تنبل و روح ارائه میدهند. وقتی این زنجیره را کنار هم میگذاریم، مشخص میشود که ما با یک تفریح خودجوش روبهرو نیستیم، بلکه با یک «تجارت فعال سرگرمی» مواجهیم که دارد نیازسازی میکند.

بعضی جوانها میگویند یک شب گریم میشویم، عکس میگیریم و دور هم میخندیم. آیا واقعاً ورود به این مراسمها خطر یا آسیبی دارد یا فقط یک تخلیه هیجان است؟
سوال دقیقاً همینجاست. در نگاه اول، برش زدن یک کدو و درست کردن دندانهای شیطانی یا پخ کردن و ترساندن همدیگر شاید در ذات خودش آسیب مستقیمی نداشته باشد، اما مسئله این است که هالووین فقط یک بازی ساده نیست؛ ریشه تاریخی این مراسم به بیش از دو هزار سال پیش و جشن باستانی «سامهاین» در میان اقوام سلت بازمیگردد. سلتها معتقد بودند در شب آخر اکتبر، مرز میان دنیای زندگان و ارواح مردگان از بین میرود و ارواح به زمین برمیگردند و مردم برای در امان ماندن از ارواح، لباسهای مبدل و ترسناک میپوشیدند.
بعدها هم با آیینهای مسیحی ترکیب شد و در قرن نوزدهم توسط مهاجران ایرلندی به آمریکا رفت و رسماً تجاری شد. حالا حرف ما این است: وقتی جوان ما بدون آگاهی از این پسزمینه عقیدتی و نمادشناسی خرافی، وارد این جریان میشود، گام اول «ازخودبیگانگی فرهنگی» برداشته شده. این فرایند کمکم فرد را مرعوب نمادهای بیگانه میکند و ذائقه معنوی و زیباشناختی او را تغییر میدهد.
یعنی هدف این ماجرا بیشتر اقتصادی و رسانهای است تا عقیدتی؟
کاملاً همینطور است. ما با چیزی مواجهیم که جامعهشناسان به آن میگویند: «صنعت فرهنگ». در نظام سرمایهداری، رسانهها و صنایع سرگرمی به فرد این توهم را میدهند که «خودت انتخاب کردی هالووینی باشی»، اما در واقع فرد کاملاً مجبور و کانالیزه شده در جریانی قرار گرفته که سرمایهداری برایمان ساخته.
آمارها نشان میدهد، تنها در آمریکا سالانه بیش از ۱۰ میلیارد دلار صرف هالووین، خرید لباس، شکلات و دکوراسیون میشود. حالا این صنعت بازار خودش را در کشورهای پیرامونی پیدا کرده است. شبکه تبلیغاتی در اینستاگرام با تولید دهها پوستر و کلیپ ویدئویی، حسِ «عقب ماندن از مد» یا همان فومو را در نوجوان و جوان ایجاد میکند. جوان فکر میکند اگر در تور کویر هالووین شرکت نکند یا عکس با تم هالووین نگذارد، از جامعه امروزی عقب مانده است! این یک هدایت نامرئی است.

برخی افراد ادعای ایرانباستان و ملیگرایی شدید دارند، اما در عمل جشنهای بومی مثل نوروز یا مناسبتهای دینی مثل عید قربان را زیر سوال میبرند، ولی به هالووین غربی که میرسند، سینهچاک میشوند! این تناقض از کجا میآید؟
این نکته بسیار کلیدی و آسیبشناسانه است. ما بارها در گفتوگوها شنیدهایم که فرد میگوید: «من یک ایرانی اصیلم و با آیینهای دینی مثل عید قربان حال نمیکنم؛ چون قدمت ندارد یا عربی است!»، اما همین فرد برای جشن گرفتن سنتهای بتپرستی سلتیِ چند هزار سال پیش اروپایی، با اشتیاق کامل هزینه میکند. وقتی از او میپرسید اگر قدمت مهم است، خب نوروزِ خودمان که از همه قدیمیتر و اصیلتر است؛ چرا نوروز را پرچمداری نمیکنی؟ جواب قانعکنندهای ندارد. این نشان میدهد که شعار ملیگرایی در این لایهها، صرفاً یک پوشش برای «دینزدایی» و «متمایز نشان دادن خود» است. فرد به دلیل احساس کمبود و خودتحقیری پنهان، کمال خودش را در این میبیند که شبیه «دیگریِ غربی» شود. یعنی تبدیل شدن به همان چیزی که غرب برایمان نسخه پیچیده است.
راه مواجهه با این موج چیست؟ برخورد انتظامی و ممنوع کردن تورها که دیگر جواب نمیدهد.
برخورد نظارتی و قانونی با تورهای غیرمجاز و اکانتهایی که بدون مجوز رفتارهای هنجارشکنانه در کویر و فضاهای عمومی ترویج میکنند حتماً لازم و ضروری است؛ چون نباید بستر سوءاستفاده سودجویان فراهم شود، اما راهکار اصلی و پایدار، «ارتقای سواد رسانهای» و «بازآفرینی نشاط اصیل بومی» است.
ما باید به جوانهایمان یاد بدهیم که چطور فریب «صنعت سرگرمی» را نخورند و بدانند پشت هر تم و پوششی چه تجارت و ساختاری قرار دارد. از طرف دیگر، نباید فضای شادی و تخلیه هیجان سالم را محدود کنیم.
اگر ما برای دورهمیهای پاییزه، تورهای گردشگری استاندارد و جشنهای ملی و مذهبی خودمان برنامهریزی جذاب و جوانپسند نداشته باشیم، طبیعی است که جاذبههای کاذب و وارداتی مثل هالووین این خلاء را پر میکنند. ما معتقدیم آگاهیبخشیِ صمیمی و تبیین پشتپردهها، بهترین مصونیت برای نسل جوان است.