افزایش «بیدینها»؛ چالش جدید برای جوامع مذهبی
پایگاه خبری تحلیلی فرقه نیوز: بررسی تغییرات در باورهای دینی تنها یک مطالعه آماری نیست، بلکه کاوشی در تحولات عمیق اجتماعی، فلسفی و هویتی است. روند رو به رشد جمعیت «بیدینها» (نَونها: (Nonesنشاندهنده تغییر در بنیانهای معنابخش زندگی جمعی است و تحلیل علل آن، برای درک آینده فرهنگها و سیاستگذاریهای اجتماعی ضروری است. این تحول، پرسشهای بنیادینی درباره جایگاه دین در جهان مدرن ایجاد میکند.
۱. گزارش مرکز تحقیقات پیو (Pew Research Center)
بر اساس گزارش جامع مرکز پیو در سال ۲۰۲۵، افراد فاقد وابستگی مذهبی سریعترین رشد نسبی را پس از مسلمانان در دهه ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ تجربه کردند. جمعیت این گروه که شامل آتئیستها (خداناباوران)، آگنوستیکها (ندانمگرایان) و کسانی که میگویند «هیچچیز خاصی» هستند میشود، با افزایشی معادل ۲۷۰ میلیون نفر به ۱.۹ میلیارد نفر رسید. سهم آنان از جمعیت جهان نیز نزدیک به یک درصد کامل افزایش یافت و به ۲۴.۲٪ رسید و آنها را به سومین گروه بزرگ پس از مسیحیان و مسلمانان تبدیل کرد. نکته قابل تأمل این است که این رشد قوی درحالی رخ داده که این گروه از نظر جمعیتی دارای «مزیت پایین» هستند؛ یعنی میانگین سنی بالاتر و نرخ باروری پایینتری نسبت به گروههای دارای وابستگی مذهبی دارند. محرک اصلی این رشد، پدیده «ترک دین» (religious switching) به ویژه در میان کسانی است که در کودکی مسیحی بزرگ شدهاند، اعلام شده است.
۲. گزارش و تحلیل جایگزین از «مرکز تحقیقاتی افکار عمومی دین و جامعه» (PRRI)
در مقایسه با آمار جهانی پیو، گزارشهای متمرکز بر مناطق خاص، اغلب نرخ رشد بسیار بالاتری را برای بیدینان نشان میدهند. به عنوان مثال، گزارش سال ۲۰۲۳ «مرکز تحقیقاتی افکار عمومی دین و جامعه» در آمریکا نشان میدهد که جمعیت «بیدینان» در ایالات متحده بین سالهای ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۰ تقریباً دو برابر شده (افزایش ۹۷٪) و از حدود ۵۱ میلیون به ۱۰۱ میلیون نفر رسیده است. این گروه اکنون ۳۰٪ از جمعیت بزرگسال آمریکا را تشکیل میدهند و بزرگترین گروه منفرد در بسیاری از ایالتها هستند. این آمار محلی، رشد انفجاری و بسیار متمرکزتر این پدیده را در جوامع خاص (به ویژه غربی) نسبت به میانگین آرام و تدریجی جهانی برجسته میکند. تمرکز «مرکز تحقیقاتی افکار عمومی دین و جامعه» بر نظرسنجیهای عمقی کیفی است که علل فردی ترک دین را بیش از تحلیلهای دموگرافیک کلان بررسی میکند.
۳. تحلیل تطبیقی و بررسی عوامل اختلاف آمار
اختلاف بین آمار پیو (رشد ۱٪ در سهم جهانی) و آمار «مرکز تحقیقاتی افکار عمومی دین و جامعه» (رشد دو برابری در آمریکا) ناشی از تفاوت در سطح تحلیل است:
- گزارش پیو یک منظر کلان جهانی ارائه میدهد که رشد سریع در جوامع غربی با ثبات نسبی در مناطق پرجمعیتی مانند چین (که پیشتر هم اکثریت بیدین داشتند) و رشد جمعیتی پایین در آسیا و آفریقا ترکیب شده و نرخ کلی ملایمتری میسازد.
- گزارش «مرکز تحقیقاتی افکار عمومی دین و جامعه» تحلیلی خُرد و منطقهای از یک کانون اصلی تغییر (آمریکا) ارائه میدهد که شدت تحول در جوامع در حال گذار را نشان میدهد.
عوامل افزایش جمعیت «نونها»
- تحولات اجتماعی-فرهنگی: گسترش سکولاریسم به عنوان هنجار اجتماعی در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، افزایش دسترسی به آموزش عالی و اطلاعات از طریق اینترنت، و تضعیف نهادهای سنتی از عوامل کلیدی هستند.
- عوامل جمعیتی: همانطور که پیو اشاره کرد، پدیده «ترک دین» عامل اصلی است، نه زادوولد. این امر به ویژه در میان جوانان و در پاسخ به واکنش علیه سیاستهای اخلاقی نهادهای دینی یا تعارض درکشده بین علم و دین مشهود است.
- عوامل اقتصادی: غالباً همبستگی مثبتی بین افزایش سطح درآمد، امنیت اقتصادی و urbanisation و کاهش وابستگی مذهبی رسمی مشاهده شده است.
عوامل تضعیف یا کاهش رشد
- ساختارهای جمعیتی مذهبی: گروههای مذهبی اغلب نرخ باروری بالاتر و ساختار سنی جوانتری دارند که رشد ارگانیک آنها را تقویت میکند (مانند رشد مسلمانان در گزارش پیو).
- هویتهای قومی-مذهبی: در جوامعی که دین به شدت با هویت قومی یا ملی گره خورده (مانند برخی کشورهای خاورمیانه یا هند)، میزان ترک دین به مراتب کمتر است.
- سیاستهای دولتی: در برخی کشورها، محدودیتهای اجتماعی یا قانونی علیه ابراز بیدینی میتواند آمار رسمی را دستکم بگیرد، اگرچه لزوماً باورها را تغییر نمیدهد.
۴. راهکارهای پیشنهادی برای نهادهای مذهبی
راهکارهای پیشگیرانه برای مقابله با گسترش ناباوری نباید شکل تحمیل یا تبلیغ صرف داشته باشد، بلکه باید پاسخگو، دیالوگمحور و سازنده باشد:
- شفافیت و پاسخگویی دروندینی: نهادهای دینی باید به نقد صادقانه رفتارها و تفسیرهای تاریخی خود که موجب رنج یا تعارض شده، بپردازند. بازنگری در مواضع اجتماعی به ویژه در مسائل مربوط به حقوق زنان، اقلیتهای جنسی و آزادیهای فردی میتواند اعتبار اخلاقی را بازسازی کند.
- تأکید بر معنویت و اخلاق به جای شعائر صرف: ارائه تفسیری از دین که بر تجربه معنوی شخصی، اخلاق اجتماعی و خدمت به بشریت متمرکز است، بیش از تأکید بر آداب ظاهری و قواعد سختگیرانه، میتواند با نیازهای انسان مدرن ارتباط برقرار کند.
- ترویج گفتوگوی علم و دین: به جای تقابل، باید فضایی برای گفتوگوی سازنده بین معرفت علمی و الهیاتی ایجاد کرد که به پرسشهای هستیشناختی و اخلاقی جدید پاسخ دهد.
- جذابسازی اجتماعات دینی برای نسل جوان: ایجاد فضاهای باز، پرسشگر و مشارکتی درون جوامع مذهبی که به جوانان اجازه دهد تردیدهای خود را مطرح کنند، ضروری است. این اجتماعات باید مکانی برای پشتیبانی اجتماعی و معنابخشی بدون قضاوت باشند.
- عمل به عدالت اجتماعی: تبلور عینی باورهای دینی در مبارزه با فقر، نابرابری و بیعدالتی میتواند جذابترین شاهد برای ارتباط دین با زندگی واقعی باشد.
جمعبندی
روند جهانی به سمت بیدینی نسبی، ریشه در ترکیبی پیچیده از توسعه اقتصادی، تحول فرهنگی و ناکامی نهادهای سنتی در پاسخگویی به نیازهای جدید دارد. نهادهای دینی برای ارتباط با جهان در حال تغییر، نیاز به تحول درونی، تمرکز بر جوهر اخلاقی و معنوی تعالیم خود، و مشارکت در حل معضلات واقعی بشری دارند. آینده نقش اجتماعی دین، نه در مقاومت در برابر این تحولات، که در ارائه پاسخی اصیل و انسانی به پرسشهای همیشگی بشر در قالبی نو خواهد بود.
منابع:
2. Public Religion Research Institute (PRRI). (2023). The 2023 PRRI Census of American Religion.
