«الغدیر» و وحدت اسلامی از نگاه شهید مطهری

پایگاه خبری تحلیلی فرقه نیوز: شهید مرتضی مطهری(ره) در مقاله «الغدیر و وحدت اسلامی»، به یکی از مهم‌ترین پرسش‌های عصر معاصر پاسخ می‌دهد: آیا کتاب گران‌قدر «الغدیر» نوشته علامه امینی که به قدیمی‌ترین اختلاف کلامی مسلمین پرداخته، با هدف وحدت اسلامی تعارض دارد؟ شهید مطهری با رویکردی روش‌شناسانه، ضمن تبیین مفهوم حقیقی وحدت اسلامی، نشان می‌دهد که الغدیر نه تنها تفرقه‌انگیز نیست، بلکه با زدودن سوءتفاهمات و معرفی منطق مستدل شیعه، خود عاملی برای هم‌گرایی مسلمانان محسوب می‌شود.

شهید مطهری در این مقاله نه به عنوان صاحبنظر مستقل، بلکه در مقام مفسر و گزارشگر دغدغه‌های علامه امینی ظاهر می‌شود. ایشان با دقت تمام، مواضع صریح علامه امینی را از لابه‌لای مجلدات ده‌گانه الغدیر استخراج کرده و در یک ساختار منسجم، نظام فکری امینی درباره وحدت اسلامی را ترسیم می‌کند. شهید مطهری در این مسیر، از سه ابزار اصلی استفاده می‌کند: نقل مستقیم عبارات امینی، دسته‌بندی موضوعی آنها، و تحلیل نسبت این عبارات با چالش‌های وحدت.

۱. مفهوم وحدت اسلامی از نگاه شهید مطهری 

شهید مطهری در ابتدای مقاله، سه تفسیر ممکن از وحدت اسلامی را مطرح می‌کند: یکی‌سازی مذاهب، اختراع مذهب جدید، و اتحاد پیروان مذاهب در عین اختلافات؛ و با استدلال، تفسیر سوم را به عنوان تنها تعریف مقبول و عملی معرفی می‌نماید. از این منظر، وحدت اسلامی به معنای «تشکیل صف واحد در برابر دشمنان مشترک» است، بدون اینکه نیازی به کنار گذاشتن اصول یا فروع مذهبی باشد. مؤلفه‌های این وحدت عبارتند از: ایمان به خدای یگانه، نبوت پیامبر اکرم (ص)، قرآن، قبله واحد، مناسک مشترک و ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی همگون.

۲. پاسخ به مانع اصلی: قاعده «یا همه یا هیچ»

شهید مطهری به این شبهه پاسخ می‌دهد که اختلاف در اصول مذهبی، امکان وحدت را از بین می‌برد. ایشان با استناد به سیره عملی امیرالمؤمنین علی (علیه السلام)، این نگاه را نقد می‌کند. امام علی (ع) با وجود اعتقاد راسخ به حقانیت خود، هرگز از شعار «یا همه یا هیچ» پیروی نکرد و با انتخاب مصلحت‌آمیزِ همکاری و هم‌گامی، اصل «ما لایُدرَک کلّه لا یُترَک کلّه» را مبنای کار خویش قرار داد. این سیره، الگویی عینی برای امکان هم‌زیستی در عین اختلافات است.

۳. تبیین نگاه وحدت‌آمیز علامه امینی در الغدیر

شهید مطهری با دقت، مواضع صریح علامه امینی را از مجلدات مختلف الغدیر استخراج و تحلیل می‌کند:

• امینی در مقدمه جلد اول، هدف الغدیر را «احیای امت اسلامی» معرفی می‌کند.
• در جلد سوم، تهمت‌پراکنی به شیعه را «تخم فساد و دشمنی» می‌داند که وحدت را متزلزل می‌کند.
• در همین مجلد، اعلام می‌دارد که شیعه هرگز اخوّت اسلامی را محدود به جهان تشیع نکرده است.
• در مقدمه جلد پنجم (نظریة کریمه)، تصریح می‌کند که اختلاف عقاید، هرگز رشته اخوّت اسلامی را پاره نمی‌کند؛ چرا که «جامع مشترک» یعنی ایمان به خدا و پیامبر، قوی‌تر از همه مفترقات است.
• در مقدمه جلد هشتم، با عنوان «الغدیر یوحّد الصفوف»، به صراحت نقش مثبت کتاب خود را در نزدیکی مذاهب اثبات می‌کند.

۴. نقش مثبت الغدیر در وحدت اسلامی

شهید مطهری در جمع‌بندی خود، سه نقش اساسی برای الغدیر در تحقق وحدت برمی‌شمارد:

نخست: روشن‌سازی منطق شیعه. الغدیر ثابت می‌کند که گرایش میلیون‌ها مسلمان به تشیع، ریشه در یک منطق قویِ متکی بر قرآن و سنت دارد، نه جریان‌های سیاسی یا نژادی. بی شک این خود، مایه احترام متقابل می‌شود. در حقیقت امینی معتقد است بسیاری از اختلافات، ریشه در ناآگاهی و باورهای غلط طرفین نسبت به یکدیگر دارد. از این رو، الغدیر با ارائه مستندات تاریخی و حدیثی، به دنبال «روشن کردن منطق شیعه» است تا دیگران از روی جهل، شیعه را دشمن نپندارند.

دوم: زدودن اتهامات تاریخی. امینی اتهاماتی مانند هم‌دلی شیعه با کفار علیه مسلمانان یا شادمانی از شکست اهل سنت را با اسناد تاریخی، بی‌اساس معرفی می‌کند. از نگاه امینی، تا این اتهامات از میان نرود، وحدت ممکن نیست. شهید مطهری این نکته را با ذکر چندین نمونه از پاسخ‌های امینی به اتهامات (مثل پاسخ به رشید رضا و قصیمی) برجسته می‌سازد.

سوم: معرفی امام علی (ع) و خاندانش به عنوان شخصیتی که می‌تواند مقتدای عموم مسلمانان باشد.

در نتیجه شهید مطهری با ذکر تقریظ‌های دانشمندان غیرشیعه بر الغدیر، نشان می‌دهد که نگاه وحدت‌آمیز امینی در جهان اسلام نیز به همین شکل دریافت شده است. شهید مطهری به برخی از سخنان بزرگان اهل سنت درباره رویکرد وحدت آمیز الغدیر اشاره می کند ؛ از جمله اینکه محمد عبدالغنی حسن مصری از خدا خواسته که الغدیر «سبب صلح و صفا میان دو برادر شیعه و سنی» شود .دکتر محمد غلاب (استاد دانشگاه الازهر) اعتراف کرده که الغدیر به او کمک کرده تا «دیگر مانند دیگران درباره شیعه اشتباه نکند . یا اینکه دکتر عبدالرحمن کَیالی، الغدیر را عاملی برای «جبران کوتاهی مورخان و کوشش در راه اتحاد مسلمین» می‌داند.

در نهایت، این مقاله اثبات می‌کند که «الغدیر» نه تنها کتابی برای احقاق حقانیت تشیع، بلکه سندی ارزشمند برای وحدت‌طلبی و هم‌زیستی آگاهانه در جهان اسلام است.