پایگاه خبری تحلیلی فرقه نیوز: انجمنهای دوازدهقدمی (نظیر الکلیهای گمنام و معتادان گمنام) امروزه بهعنوان فراگیرترین روشهای بهبودی از اعتیاد در سراسر جهان شناخته میشوند. این تشکلها همواره بر استقلال خود از نهادهای مذهبی و شعار «روحانی بودن در عین مذهبی نبودن» تأکید میورزند. اما کاوش عمیق در خاستگاه تاریخی، متون پایه و نامهنگاریهای محرمانه بنیانگذاران آن، پرده از رازی بزرگ برمیدارد: این برنامه، ابداع یک نظریه نوین پزشکی یا رواندرمانی مدرن نبوده است، بلکه یک «مسیحیت ویرایششده» است. اگر این ویرایش توسط بیل ویلسون و باب اسمیت انجام نمیشد، جهان امروز به جای انجمنهای گمنام، با یک فرقه تبشیری به نام «باشگاه جیمز» روبرو میشد.
۱. خاستگاه تشکیلاتی: جنبش تبشیری آکسفورد
بررسی تاریخی نشان میدهد که شالوده برنامه دوازده قدم مستقیماً از یک جنبش مذهبی استخراج شده است. «گروه آکسفورد» یک سازمان تبشیری مسیحی به رهبری فرانک بوکمن (کشیش لوتری) بود که مأموریت خود را «بازگشت به مسیحیت اصیل قرن اول» میدانست.[1] بنیانگذاران دوازده قدم، روش ششگانه بوکمن (تسلیم، هدایتجویی، اعتراف، جبران و کار تبشیری[2]) را بهعنوان اسکلت اصلی برنامه خود برگزیدند.
- اعتراف صریح بنیانگذار: انتقال این مفاهیم مسیحی به دوازده قدم منحصراً از طریق کشیش سَم شومیکر (رهبر گروه آکسفورد در آمریکا) انجام شد. بیل ویلسون (همبنیانگذار AA) در کتاب رسمی «الکلیهای گمنام به سن بلوغ میرسد» صراحتاً به این کپیبرداری اقرار کرده و مینویسد:
«AA اولیه ایدههای خود درباره خودسنجی، اعتراف به نقایص شخصیتی، جبران خسارتهای واردشده و کار با دیگران را مستقیماً از گروههای آکسفورد و شخص سم شومیکر... و از هیچکجای دیگر نگرفته است.[3]»
۲. محوریت انجیل و «باشگاه جیمز»
پیش از نگارش کتاب پایه و تدوین رسمی قدمها، مرجع اصلی و دستورالعمل اعضای اولیه برای بهبودی، منحصراً عهد جدید مسیحی بود. اتکای اعضای اولیه در شهر آکرون به متون مقدس به حدی بود که قصد داشتند نام گروه خود را به افتخار «رساله یعقوب[4]» (Book of James)، «باشگاه جیمز» بگذارند[5].
- دکتر باب اسمیت (همبنیانگذار انجمن) درباره ریشه اخلاقی و معنوی جلسات اولیه صراحتاً عنوان میکند:
«برای ما بخشهایی از کتاب مقدس که آنها را کاملاً ضروری میدانستیم، "موعظه بالای کوه"، "فصل سیزدهم از نامه اول به قرنتیان" و "نامه یعقوب" بود.[6]»
- شعار بنیادین برگرفته از کتاب مقدس: شعار معروف انجمن، یعنی «ایمانی که کار میکند» (A faith that works)، ترجمان و برداشت مستقیمی از آیه مشهور رساله یعقوب (۲:۱۷) است که میفرماید:
«ایمان بدون عمل مرده است.»
- عصاره اخلاقیات مسیح: چهار اصل مطلق برنامه (صداقت، خلوص، ازخودگذشتگی و عشق) مستقیماً از تعالیم عیسی مسیح در موعظه بالای کوه (انجیل متی) استخراج شده بودند که پیشتر در کتاب «اصول عیسی» اثر رابرت اسپیر مدون شده بود.[7]
۳. الهیات مسیحی در نقاب سکولاریسم
بنیانگذاران انجمن برای جهانیسازی برنامه و جلوگیری از دافعه برای خداناباوران، دست به یک کدگذاری مجدد کلامی زدند؛ با این حال، مفاهیم همچنان به ریشههای مسیحی خود وفادار ماندند:
- قدم اول تا سوم (تسلیم نفس): مفهوم عجز و تسلیم اراده، ریشه در آموزههای آگوستین قدیس و پولس رسول (نامه به رومیان ۷:۱۸) دارد. ویلیام جیمز که با کتاب «انواع تجربههای دینی» تأثیر عمیقی بر بیل ویلسون گذاشت[8]، درباره این مفهوم مینویسد:
«تمام توسعه مسیحیت در حوزه درونگرایی، از تسلیم نفس (Self-surrender) تشکیل شده است.»[9]
- قدم پنجم (آیین اعتراف کلیسایی): اقرار چگونگی خطاها به یک انسان دیگر، بازتولید دقیق مناسک اعتراف (Confession) در کلیسا است. گروه آکسفورد این عمل را «در میان گذاشتن» (Sharing) مینامید. این قدم دستور صریح رساله یعقوب (۵:۱۶) را اجرا میکند: «نزد یکدیگر به گناهان خود اعتراف کنید.»
- نیروی برتر و بیداری روحانی: واژه سیال «نیروی برتر» با هدف سکولاریزهسازی جایگزین «خداوند» شد[10]، اما ویژگیهای آن (هدایت درونی و تسلیبخشی) دقیقاً منطبق با مشخصات «روحالقدس» در انجیل یوحنا (۱۵:۲۶) است. همچنین «بیداری روحانی» در قدم دوازدهم، بازتاب مستقیمی از مفهوم مسیحی «تولد تازه در مسیح» (Born Again) میباشد.
۴. همگرایی با الهیات کاتولیک و یسوعیون
علاوه بر ریشههای پروتستان، دوازده قدم همپوشانی ساختاری با مناسک کاتولیک نیز دارد.
- تطبیق با تمرینات ایگناتیوس قدیس: پدر ادوارد داولینگ (کشیش یسوعی و مشاور روحانی بیل ویلسون) نخستین کسی بود که متوجه شد دوازده قدم شباهت بسیار نزدیکی به «تمرینات معنوی ایگناتیوس» (بنیانگذار فرقه یسوعیان) دارد.[11] او در نامهنگاریها و مشاورههای خود، این مسیر روانشناختی را اینگونه توصیف و تطبیق میداد:
«این برنامه همان دوازده قدم خدا به سوی انسان است، آنگونه که مسیحیت آموخته است؛ مراحلی که از تجسم مسیح آغاز شده، با تولد، زندگی پنهان، زندگی عمومی و تعالیم او ادامه یافته و تا تصلیب در گلگتا پیش میرود.»[12]
۵. بهرهبرداریهای مسیحیان تبشیری از دوازده قدم
هنگامی که این برنامه از مرزهای جهان مسیحیت خارج شد (ورود به خاورمیانه و آسیا)، دیانای یهودی-مسیحی آن تعارضاتی را ایجاد کرد:
- انحصارطلبی در گروههای غربی: پیوند قدمها با مسیحیت در مهد این برنامه به قدری نهادینه است که اعضا در مشارکتهای خود صراحتاً اعلام میکنند:
«عیسی مسیح همان نیروی برتر ماست.»[13]
آنها ادعا میکنند که کارکرد موفقیتآمیز قدمها منوط به آن است که شخص پیشتر در مسیر مسیحیت «نجاتیافته» باشد.
- بهرهبرداری جریانات تبشیری: امروزه شبکههای رسانهای مسیحی فارسیزبان (نظیر شبکه محبت و SAT-7) و کلیساهای تبشیری، با بهرهگیری از کلمات مشترک این انجمن (مانند نیروی برتر، تسلیم و رهایی از گناه)، از مدل دوازده قدم بهعنوان یک ابزار راهبردی و کاتالیزور برای سوق دادن معتادان در حال بهبودی به سمت پذیرش الهیات مسیحی استفاده میکنند.[14]
بنابراین شعار انجمنهای دوازدهقدمی مبنی بر «روحانی بودن در عین مذهبی نبودن»، در واقع یک ضرورت بقا برای نجات برنامه از انزوا بود. بنیانگذاران بهخوبی درک کرده بودند که معتاد یا الکلی ناامید و ساختارشکن قرن بیستم، در برابر واژگان خشک و آیینی کلیسایی مقاومت نشان میدهد. کار اساسی آنها در این بود که فرم را تغییر دادند اما محتوا را دستنخورده باقی گذاشتند. با خط زدن بر روی نام «باشگاه جیمز» و عباراتی چون «توبه»، «اعتراف کلیسایی»، «روحالقدس» و «تولد دوباره»، واژگانی سیال و همهپذیر مانند «ترازنامه»، «قدم پنجم»، «نیروی برتر» و «بیداری روحانی» متولد شدند. این مهندسی معکوس واژگانی به برنامهای که تار و پود آن از «موعظه بالای کوه»، «رساله یعقوب» و «تمرینات معنوی ایگناتیوس قدیس» بافته شده بود، اجازه داد تا از فیلترهای سختگیرانه جوامع مدرن و لائیک عبور کند.
[1] In the early days of its existence, the movement was called the First Century Christian Fellowship. (In the late 1930’s, Dr. Bob, cofounder of A.A., and the other Akron, Ohio, members continued to refer to it that way.) It became the Oxford Group in 1928, and was renamed Moral Rearmament (M.R.A.) in 1938.
[2] بیل ویلسون رویکرد گروه آکسفورد را به شدت تبشیری میدانست و آن را برای معتادان به الکل مفید نمیدانشت؛ ازاینرو مفهوم تبشیر را به مفاهیمی مانند انتقال پیام و کمک به دیگران تقلیل داد. (Alcoholics Anonymous Comes of Age ص۷۴ و ص ۱۶۱)
[3] . But the important thing is this: the early A.A. got its ideas of self-examination, acknowledgment of character defects, restitution for harm done, and working with others straight from the Oxford Groups and directly from Sam Shoemaker, their former leader in America, and from nowhere else.
[4] یکی از کتابهای عهد جدید مسیحی
[5] Book of James was a favorite with early A.A.‘s-so much so that “The James Club” was favored by some as a name for the Fellowship.
[6] they were convinced that the answer to their problems was in the Good Book. “To some of us older ones, the parts that we found absolutely essential were the Sermon on the Mount, the 13th chapter of First Corinthians, and the Book of James,”
[7] اگرچه بیل ویلسون و دکتر باب در نوشتههای خود مستقیماً نامی از کتاب «اصول عیسی» نبردهاند و «چهار اصل مطلق» اخلاقی را با واسطهی تشکیلاتی «گروه آکسفورد» دریافت کردند، اما تبارشناسی تاریخی (بر اساس پژوهشهای محققانی نظیر Dick B) ثابت میکند که ریشه و تدوینگر اولیه این چهار اصل ، رابرت اسپیر در سال ۱۹۰۲ بوده است. ارتباط این کتاب با برنامه دوازده قدم از طریق یک مسیر تاریخی کاملاً مشخص صورت گرفته است:
- حلقه اول (۱۹۰۲): رابرت اسپیر در کتاب «اصول عیسی»، اخلاقیات مسیح در موعظه بالای کوه را در چهار معیار خلاصه کرد (صداقت، خلوص، ازخودگذشتگی و عشق).حلقه دوم: دکتر «هنری رایت» (استاد الهیات) این مفاهیم را از اسپیر وام گرفت و در آموزشهای خود بسط داد.
- حلقه سوم: «فرانک بوکمن» (بنیانگذار گروه آکسفورد) تحت تأثیر هنری رایت قرار گرفت و این چهار معیار را بهعنوان ستونهای تبشیری گروه خود با نام «چهار اصل مطلق» معرفی کرد.
- حلقه نهایی (دهه ۱۹۳۰): بیل ویلسون و دکتر باب، این چهار اصل مطلق را مستقیماً از گروه آکسفورد و کشیش سم شومیکر یاد گرفتند.بنیانگذاران انجمن، در واقع بدون آنکه به سرمنشأ مکتوب این اصول ارجاع دهند، میراثدار غیرمستقیم الهیاتی بودند که اسپیر از موعظه بالای کوه استخراج کرده بود.
[8] مفهوم "تسلیم نفس" (Self-surrender) تنها یک برداشت انتزاعی از سوی پژوهشگران نیست. بیل ویلسون، بنیانگذار انجمن، خود بارها در آثار رسمی از جمله کتاب AA به سن بلوغ میرسد و مقالات گریپواین، اعتراف کرده است که مفهوم عجز در قدم اول و بیداری روحانی در قدم دوازدهم، مستقیماً از نظریه "فروپاشی در عمق" ویلیام جیمز در کتاب انواع تجربههای دینی اقتباس شده است. ویلسون، ویلیام جیمز را در کنار گروه آکسفورد، یکی از سه ستون اصلی الهامبخش انجمن الکلیهای گمنام میدانست.(Alcoholics Anonymous Comes of Age P. 64,…)
[9] sacraments. One may say that the whole development of Christianity in inwardness has consisted in little more than the greater and greater emphasis attached to this crisis of self-surrender. (The Varieties of Religious Experience P.214) https://www.gutenberg.org/cache/epub/621/pg621-images.html
[10] بیل ویلسون بر این باور بود که باید از خدای فروانروای بهشت فاصله گرفت و به خدایی که خودت درک و تصور میکنی ایمان داشته باشی. ر.ک: کتب بزرگ الکلیهای گمنام بخش داستان بیل.
[11] the first clergyman of his faith to note the surprising resemblance between the spiritual Exercises of St. Ignatius (founder of the Jesuit order) and the Twelve Steps of Alcoholics Anonymous. As a result, he was quick to write in 1940 the first Catholic recommendation of A.A. of which we have any knowledge. (Alcoholics Anonymous Comes of Age P. 37&253-254)
[12] We know A.A.’s Twelve Steps of man toward God. May I suggest God’s Twelve Steps toward man as Christianity has taught them to me. (Alcoholics Anonymous Comes of Age P. 258)
[13] https://fullbrookcenter.com/christian-alcoholics-anonymous/
[14] مستند کلیسایی به نام انای https://aparat.com/v/yBNtY
