«خداناباوری دینی»؛ چالش پنهان جوامع دیندار
پایگاه خبری تحلیلی فرقه نیوز: گسترش رفتارهای دینگریزانه در جامعه، در حالی که بسیاری هنوز خود را دیندار میدانند، پرسشهای تازهای پیش روی ما گذاشته است. پس از گفتوگوی قبلی درباره «خداناباوری عملی»، اینبار دکتر علی شهبازی مفهومی عمیقتر را مطرح میکند: «خداناباوری دینی»؛ وضعیتی که در آن فرد در چارچوبهای ظاهراً دینی باقی میماند، اما سبک زندگی و نظام ارزشیاش عملاً به سمت خداناباوری حرکت میکند. نقش رسانهها و سلبریتیها در این روند و نیز امکان بازسازی گفتمان دینی از مسیر الهیات انتقادی، محورهای اصلی این گفتوگوی تازه است.
فرقه نیوز: در گفتوگوی پیشین، به «خداناباوری عملی» پرداختیم. شما این بار بحثی تازه به نام «خداناباوری دینی» را مطرح کردید. لطفاً برای ما توضیح دهید این مفهوم دقیقاً چه معنایی دارد و چه تفاوتی با خداناباوری عملی دارد؟
در الحاد یا خداناباوری عملی، فرد یا جامعهای به لحاظ نظری به خدا ایمان دارد و اگر از او بپرسید، میگوید: «بله، من خداباورم.» اما سبک زندگی او به گونهای است که گویی خدایی وجود ندارد. نگرش، دغدغهها و حقوق مورد استناد او همگی مادی و دنیوی است و در عمل، خدا از صحنه زندگی و دینشان حذف شده است. این روند حتی میتواند به پیدایش فرقههای جدید و انحرافی منجر شود.
فرقه نیوز: شما پیشتر به نقش رسانهها و فضای مجازی در الحاد عملی اشاره کرده بودید. لطفاً بیشتر توضیح دهید. آیا واقعاً این عوامل میتوانند زمینهساز خداناباوری نظری شوند؟
بله، این موضوع بسیار مهم است. الحاد عملی در واقع جاده صافکن الحاد نظری است. وقتی سبک زندگی مردم به گونهای باشد که خدا در آن حضور ندارد، هرچند به زبان به ایمان اعتراف کنند، خطر آن وجود دارد که به خداناباوری نظری کشیده شوند.
رسانهها، فضای مجازی و شخصیتهای پرنفوذ؛ اعم از هنری، ورزشی یا حتی دینی، در این میان نقش تعیینکنندهای دارند. اگر این افراد به جای ارائه معانی اصیل دینی، تنها بر مسائل روزمره یا مادی تمرکز کنند، ذهن مردم از خدا منحرف میشود. در جامعه ما نیز گاهی برخی متولیان مذهبی، با سوء رفتارهای خود چه بسا ناخواسته به گسترش الحاد دینی دامن میزنند. شاید بتوان گفت بخشی از انحرافات مذهبی از همین مسیر پدید آمده است.
فرقه نیوز: به نظر شما برای مقابله با خداناباوری دینی چه باید کرد؟ آیا الگوهایی مانند الهیات انتقادی میتوانند در بازسازی گفتمان دینی نقشآفرین باشند؟
این پرسشی عمیق و دشوار است. قرآن ظرفیت تنوع در برداشتها را دارد و این تنوع نهتنها با وحدت اسلامی تعارضی ندارد، بلکه آن را تقویت میکند. یکی از رسالتهای الهیدانان ما این است که فهم متون مقدس را برای نسل امروز قابلفهم و روشن سازند. مهمتر از همه، نباید باورهای دینی را با گرایشهای حزبی و سیاسیکاری درآمیخت؛ زیرا در این صورت، دین سیاستزده میشود. اگر چنین خطری مهار شود، زمینه برای تضعیف خداناباوری دینی و شکلگیری گفتمانهای دینی تازه و پویا فراهم خواهد شد.
